Σοφία Νικολαΐδου: Χορεύουν οι ελέφαντες

Σοφία Νικολαΐδου, Χορεύουν οι ελέφαντες, Μεταίχμιο

Το πρόσφατο μυθιστόρημα της Νικολαΐδου πραγματεύεται την αληθινή ιστορία της δολοφονίας του Αμερικανού δημοσιογράφου Πολκ που αναστάτωσε την Ελλάδα και τη διεθνή κοινότητα κατά την περίοδο του Εμφυλίου. Συνδυάζοντας τη μυθοπλασία με τα πραγματικά γεγονότα, η συγγραφέας στήνει την αφήγησή της με τρόπο εύληπτο και αποτελεσματικό. Η δράση κινείται ανάμεσα στη Θεσσαλονίκη του εμφυλίου, και αυτή του 2011. Μέσα από τα μάτια ενός χαρισματικού όσο και ‘αντιδραστικού’ μαθητή της τρίτης Λυκείου, η συγγραφέας αναπλάθει τις κινήσεις των βασικών ηρώων της παράξενης δολοφονίας, με πρωταγωνιστή τον Μανόλη Γκρη (μυθιστορηματικό όνομα του Στακτόπουλου) που κατηγορήθηκε για το έγκλημα.

Τα αποσπάσματα που αφορούν το παρελθόν είναι ιδιαίτερα επιτυχημένα, η ιστορία καλοστημένη και ενδιαφέρουσα, κυρίως για τους νέους αναγνώστες που δεν είχαν έως τώρα την ευκαιρία να διαβάσουν ή να ακούσουν καν για την υπόθεση Πολκ. Οι χαρακτήρες είναι δοσμένοι πειστικά, με εκείνον της Μαρίας Γκρη, μητέρας του κατηγορούμενου, να ξεχωρίζει αποτελώντας σύμβολο των αγώνων και της αντοχής της προσφυγικής ψυχής που προδόθηκε κατ’ επανάληψη από την ελληνική πολιτεία.

Τα αποσπάσματα που αφορούν τη Θεσσαλονίκη του σήμερα και εναλλάσσονται με αυτά της ιστορίας του Μανόλη Γκρη και των δορυφόρων του, έχουν επίσης ενδιαφέρον, αν και υπάρχουν στιγμές που κάπως κουράζουν, καθώς αποσπούν την προσοχή του αναγνώστη από αυτό που τον απασχολεί πραγματικά, την υπόθεση της δολοφονίας του Πολκ, δηλαδή, και όσα συνέβησαν τους μήνες που ακολούθησαν. Προς το τέλος του βιβλίου, μάλιστα, η αίσθηση αυτή γίνεται εντονότερη, καθώς η προσπάθεια να αναπτυχθεί περισσότερο ο χαρακτήρας του καθηγητή Σουκιούρογλου, μοιάζει αμήχανη και εκτός των χωροχρονικών συγκειμένων.

Επιπροσθέτως η γλώσσα των αποσπασμάτων που αφορούν στην καθημερινότητα των μαθητών Λυκείου που προετοιμάζονται για Πανελλήνιες, είναι συχνά επιτηδευμένη, με τρόπο που θυμίζει εγχειρίδια της Τρίτης Δέσμης--μία επιτήδευση που εκτός από ξεπερασμένη ανάμεσα στους νεαρούς και τις νεαρές σήμερα, όσο άριστοι μαθητές κι αν είναι, γίνεται σε κάποια αποσπάσματα τόσο έντονη που αφήνει τον αναγνώστη ν’ αναρωτιέται αν πρόκειται για κάτι που σκόπιμα επέλεξε η Νικολαΐδου, ώστε να περιπαίξει αυτή την κατάσταση, ή αν, αντιθέτως, η εμπειρία της την έχει διδάξει κάτι που οι υπόλοιποι αγνοούμε.

Το βιβλίο διαβάζεται γρήγορα κι ευχάριστα παρά το ‘βαρύ’ και με σοβαρές πολιτικές διαστάσεις θέμα του. Αρκετοί από τους χαρακτήρες είναι καλοδουλεμένοι και πειστικοί - θα έλεγα «γοητευτικοί». Ο συνδυασμός επινόησης-ιστορίας έχει γίνει με επιτυχία. Υπάρχουν ωστόσο στιγμές που στον έμπειρο αναγνώστη μπορεί να δημιουργηθεί η απορία αν οι μαθητές του Λυκείου που ζωντανεύουν στο μυθιστόρημα, είναι και το κοινό στο οποίο απευθύνεται πρωτίστως το βιβλίο.

Η ελληνική διεθνής πεζογραφία

Τα Βιβλιοκριτικά έχουν έως τώρα παρουσιάσει είκοσι τέσσερα πεζογραφήματα από την εκδοτική παραγωγή των δύο τελευταίων ετών. Φυλλομετρώντας σήμερα τις 'σελίδες' του ιστολογίου αναρωτιόμουν ποια από τα βιβλία αυτά θα περνούσαν άνετα τα σύνορα της χώρας μας, χάρη στην εκφραστική τους ακρίβεια, την πρωτοτυπία της αφηγηματικής τεχνικής, και τη σύγχρονη θεματολογία. 

Από τα είκοσι τέσσερα βιβλία που φιλοξενήθηκαν ως τώρα, οι επιλογές δεν είναι πολλές - μα ούτε και λίγες. Κατά τη γνώμη μου, οι ακόλουθοι τίτλοι θα μπορούσαν όχι μόνο να σταθούν στη διεθνή αγορά, αλλά και να στρέψουν προς τη χώρα μας το βλέμμα όσων κριτικών παρακολουθούν τη σύγχρονη σοβαρή πεζογραφία - κατ' αλφαβητική σειρά τα ονόματα των συγγραφέων:


Δημήτρης Νόλλας, Στον Τόπο (Ίκαρος)
Αλέξης Πανσέληνος, Σκοτεινές επιγραφές (Μεταίχμιο)
Εύα Στάμου, Εθισμός (Μελάνι)
Μιχάλης Φακίνος, Η έρημος έρχεται (Καστανιώτης)
Ελιάνα Χουρμουζιάδου, Μακάρι να ήσουν εδώ (Κέδρος)

Θεόδωρος Γρηγοριάδης: Το μυστικό της Έλλης

Θεόδωρος Γρηγοριάδης, Το μυστικό της Έλλης, Πατάκης

Tο τελευταίο βιβλίο του Θεόδωρου Γρηγοριάδη έχει ως θέμα τον έρωτα μιας μεσήλικης καθηγήτριας γαλλικών, με έναν νεαρότερο παντρεμένο άντρα, στον οποίο προσφέρει γενναιόδωρα, υλικά και συναισθηματικά, δίχως να διαφαίνεται αρχικά ο τρόπος με τον οποίο θα αναπτυχθεί η σχέση τους. 

Τα θετικά του νέου βιβλίου του Γρηγοριάδη δεν είναι αμελητέα. Ο χαρακτήρας της κεντρικής ηρωίδας δίνεται πειστικά, κι οι διάλογοι είναι εξαιρετικά ζωντανοί. Η οικονομική κρίση ορίζει το πλαίσιο στο οποίο κινούνται οι ήρωες, δίχως όμως να δημιουργεί προσκόμματα στην πλοκή--ως προς αυτό. 'Το μυστικό της Έλλης' διαφέρει σημαντικά από ανάλογες πρόσφατες απόπειρες συγγραφέων να μιλήσουν για την κρίση, καθόσον ο Γρηγοριάδης επιτυγχάνει να δείξει πώς η οικονομική κατάσταση επηρεάζει τις επιλογές των ηρώων, δίχως όμως να την θέτει στο επίκεντρο της ιστορίας.

Τα μειονεκτήματα όμως του βιβλίου, συγκρινόμενο μάλιστα με προηγούμενα έργα του συγγραφέα, δεν είναι δυσδιάκριτα. Η εξέλιξη της ιστορίας είναι υπερβολικά βραδύς ενώ η πρώτη και, κατά τη γνώμη μου, η μόνη ανατροπή δεν έρχεται πριν τη μέση του μυθιστορήματος. Οι περιγραφές των χώρων και η αφήγηση των επιμέρους καταστάσεων είναι υπεραναλυτικές, όπως συμβαίνει δυστυχώς πρόσφατα κυρίως σε βιβλία διαφορετικού είδους, της λεγόμενης 'γυναικείας λογοτεχνίας'. 

Οι λεπτομερείς περιγραφές είναι αναγκαίες και αποκτούν πραγματικό ενδιαφέρον όταν ο συγγραφέας μιλάει για τις εμπειρίες της ηρωίδας στην Αφρική. Υπάρχει όμως λόγος για τις αναλυτικές λεπτομέρειες που δίνονται για τη ζωή της σε μια υποβαθμισμένη συνοικία της Αθήνας πλησίον της Πέτρου Ράλλη, όταν μάλιστα αποδίδουν αρκετά συνηθισμένες αν όχι εντελώς τετριμμένες όψεις της καθημερινής ζωής; Είναι για παράδειγμα, απαραίτητο να αναφέρονται αναλυτικά τα φαγητά που σε διαφορετικές περιπτώσεις καταναλώνουν οι ήρωες; Κατανοώ ότι η μανία με την μαγειρική που έχει τα τελευταία χρόνια κατακτήσει και τη χώρα μας, μπορεί να επηρεάζει τον τρόπο γραφής ροζ αναγνωσμάτων, αλλά δεν είναι αυτό που περιμένει ο αναγνώστης από τα βιβλία λογοτεχνίας. Είναι ένα πράγμα να διαβάζεις για πειστικούς, αληθοφανείς, οικείους χαρακτήρες κι είναι τελείως διαφορετικό να έχεις την αίσθηση ότι παρακολουθείς απογευματινό σήριαλ.

Η κόπωση του Γρηγοριάδη που είχε ήδη διαφανεί στο προηγούμενο βιβλίο του είναι ακόμα εντονότερη στο 'Μυστικό της Έλλης', εξηγώντας ίσως και τα ποικίλα εκφραστικά ατοπήματα, όπως η περιγραφή μιας «ευτραφούς πέτρας».  Είναι νομίζω κρίμα, πραγματικά σοβαροί λογοτέχνες, οδηγούμενοι ίσως από  άγχος να βγάλουν στην αγορά άλλο ένα βιβλίο, να μην δίνουν στον εαυτό τους τον απαραίτητο χρόνο επεξεργασίας που απαιτεί η καλή λογοτεχνία--τη λογοτεχνία που περιμένουν από καλούς συγγραφείς, οι σταθεροί αναγνώστες τους.

Ο Θεόδωρος Γρηγοριάδης μας έχει δώσει αξιόλογα έργα στο παρελθόν (Ο αρχαίος Φαλλός, Το Παρτάλι, Ο χορευτής στον Ελαιώνα, Χάρτες κ.ά.) και ελπίζω ότι το ίδιο θα συμβεί και στο μέλλον--δυστυχώς 'Το μυστικό της Έλλης' δεν ανήκει σε αυτή την κατηγορία.

Γιώργος Μανιώτης: Τώρα

Γιώργος Μανιώτης, Τώρα, Εκδόσεις Ψυχογιός

 

Η εξαιρετικά δύσκολη οικονομική συγκυρία που διανύουμε μπορεί να αποτελέσει για ένα συγγραφέα έναυσμα στοχασμού και δημιουργικής ενασχόλησης με το τώρα. Μπορεί όμως και να γίνει η μεγαλύτερη παγίδα για όποιον επιχειρεί βιαστικά και δίχως κρίση να μιλήσει λογοτεχνικά για την κρίση.

Ο Μανιώτης φαίνεται πως έχει στο τελευταίο βιβλίο του μια συγκεκριμένη ατζέντα: να επισημάνει τους κινδύνους που κρύβει η αδιάκοπη επιδίωξη του χρήματος, και να εξηγήσει πώς ο άκρατος καταναλωτισμός και το κυνήγι του πλούτου έχει καταστρέψει τη σύγχρονη κοινωνία.

Για να φέρει εις πέρας το συγγραφικό σχέδιό του, χρησιμοποιεί το τέχνασμα μιας τηλεοπτικής εκπομπής, στην οποία μια δημοσιογράφος παίρνει συνεντεύξεις από τα μέλη της οικογένειάς της. Με τις προσωπικότητες των γυναικών να είναι σαφώς ισχυρότερες των ανδρών, ο Μανιώτης ξετυλίγει μια ιστορία που μοιάζει με θεατρικό δρώμενο--οι αρχικοί διάλογοι είναι ολοζώντανοι και οι ανατροπές στα πρώτα κεφάλαια του βιβλίου συχνές. Δυστυχώς πολύ σύντομα η πρωτοτυπία της πλοκής εξαντλείται, καθώς οι περισσότεροι χαρακτήρες παραμένουν ασχημάτιστοι κι αναληθοφανείς, αφού χρησιμοποιούνται από τον συγγραφέα ως φερέφωνα των απόψεών του.

Υπάρχουν εκτενείς αναφορές σε κάθε θέμα που, σύμφωνα με τον συγγραφέα, έχει καθορίσει την ελληνική πραγματικότητα την  τελευταία πεντηκονταετία: τους οικονομικούς κολοσσούς, τους κομματικούς μηχανισμούς, τον υπερκαταναλωτισμό, τη βιομηχανία της μουσικής, τον χώρο των εκδόσεων, την τηλεόραση, την δημοσιογραφία, την παγκοσμιοποίηση. Το κυριότερο πρόβλημα του βιβλίου είναι ότι απουσιάζει η πολυφωνία: και οι δέκα χαρακτήρες εκφέρουν παρόμοιες απόψεις με τον ίδιο σχεδόν τόνο και παρόμοια λογοτεχνική 'φωνή', δημιουργώντας ένα διαρκώς επαναλαμβανόμενο κείμενο, που βρίθει κλισέ και στερεότυπων φράσεων.

Ένας σημαντικός συγγραφέας, με πλούσιο λογοτεχνικό έργο, μας παρουσιάζει σε αυτό το βιβλίο ιδέες και θεωρίες που μάλλον θα αναδεικνύονταν καλύτερα αν είχε επιλέξει τη μορφή του πολιτικού δοκιμίου ή του κριτικού χρονογραφήματος. Σίγουρα το αποτέλεσμα δεν δικαιολογεί την επιλογή του μυθιστορήματος.

Γιώργος Γλυκοφρύδης: Hotel Chelsea

Γιώργος Γλυκοφρύδης, Hotel Chelsea, Ψυχογιός

Το πρόσφατο βιβλίο του Γιώργου Γλυκοφρύδη εξιστορεί την ερωτική σχέση ανάμεσα σε έναν Έλληνα και μία Αμερικανίδα, σχέση που τελειώνει με τον θάνατο της γυναίκας στους Δίδυμους Πύργους το 2001. Ο ξαφνικός θάνατος, η οδύνη της απώλειας, το παρατεταμένο πένθος (δέκα χρόνια μετά το συμβάν ο Στέφανος πενθεί ακόμα τον άδικο χαμό της Σάρας) είναι μεν θέματα θλιβερά, αλλά προσφέρουν στον συγγραφέα πλούσιο υλικό προς διερεύνηση και ανάπτυξη.

Δυστυχώς ο Γλυκοφρύδης διαχειρίζεται την ιστορία του με μεγάλη αμηχανία και κινείται ανάμεσα σε πολλά θέματα χωρίς να εμβαθύνει σε κανένα με επιτυχία.  Η ιδέα καθεαυτή  είναι ενδιαφέρουσα και αναγνωρίζω την προσπάθεια του συγγραφέα να μην καταφύγει στην ευκολία του μελό μα έχω την εντύπωση ότι ο Γλυκοφρύδης ξέχασε ότι η τέχνη του σεναρίου είναι πολύ διαφορετική από αυτή του μυθιστορήματος, και ότι οι ποιότητες που συστήνουν ένα επιτυχημένο σενάριο, δεν οδηγούν απαραίτητα στη δημιουργία ενός καλού μυθιστορήματος

Το μεγαλύτερο ελάττωμα του βιβλίου είναι οι υπερβολικά συχνοί και μακροσκελείς διάλογοι με τους οποίους ο συγγραφέας επιχειρεί όχι να εμπλουτίσει μα να υποκαταστήσει τις περιγραφές πράξεων και κυρίως συναισθημάτων του ήρωα. Την ίδια στιγμή στην  προσπάθεια του αυτοί οι διάλογοι να είναι αληθοφανείς, στερούνται ενδιαφέροντος, αναλώνονται σε τετριμμένα θέματα, επαναλαμβάνουν κάποιες εκφράσεις κλισέ (όπως οι προσφωνήσεις των ερωτευμένων) και γίνονται ανιαροί.  Ο δε χαρακτήρας της Γκρέις που είναι ίσως ο πιο γοητευτικός για τον αναγνώστη ενέχει πολλά στερεότυπα.

Η είσοδος στο μυθιστόρημα στοιχείων επιστημονικής φαντασίας που αποτελεί μια έξυπνη ανατροπή θα μπορούσε να προσδώσει πραγματικό ενδιαφέρον στην ιστορία αν ο συγγραφέας την είχε επεξεργαστεί κατάλληλα. Αντ' αυτού παραμένει αναληθοφανής εφόσον δεν αναπτύσσεται λογοτεχνικά αλλά περιορίζεται σε στοιχειώδεις περιγραφές και αβαθείς διαλόγους ακυρώνοντας την πρωτοτυπία.

Εν ολίγοις, το βιβλίο εκκινά από μία πολύ ενδιαφέρουσα ιδέα που δεν πραγματώνεται λογοτεχνικά.

Αμάντα Μιχαλοπούλου: Λαμπερή μέρα

Αμάντα Μιχαλοπούλου, Λαμπερή μέρα. Διηγήματα. Καστανιώτης.

Η ελληνική λογοτεχνία είναι γεμάτη από στερεότυπα. Οι συγγραφείς της χωρίζονται γενικά σε δύο κατηγορίες: αυτούς που παράγουν τα ρομάντζα με τα γυαλιστερά εξώφυλλα, κι αυτούς που απευθύνονται σε σοβαρότερο αναγνωστικό κοινό.

Η ίδια η διάκριση βέβαια, στην γενικότητά της, αποτελεί κι η ίδια στερεότυπο, καθόσον και οι δύο κατηγορίες έχουν πολλές υποκατηγορίες. Μία από αυτές περιλαμβάνει πεζογράφους άνω των 40, που, όπως η Μιχαλοπούλου, επιχειρούν να δώσουν στα κείμενά τους έναν κοσμοπολίτικο αέρα, με συχνές αναφορές σε πόλεις εκτός Ελλάδος, και ήρωες ξένων χωρών. Το κοινό στο οποίο απευθύνονται δεν είναι απαραίτητα κοινό με βαθειά γνώση της διεθνούς λογοτεχνίας: μπορεί απλά να αποτελείται από ανθρώπους που έχουν ταξιδέψει ή έχουν περάσει κάποιο διάστημα της ζωής τους εκτός συνόρων, και μοιράζονται κοινούς κώδικες επικοινωνίας. Κι εδώ συναντάμε τα στερεότυπα. 

Το πρώτο που μου κάνει εντύπωση στο βιβλίο της Μιχαλοπούλου είναι ότι στο εξώφυλλο δεν αναφέρεται, ως είθισται, ότι πρόκειται για συλλογή διηγημάτων, δημιουργώντας στο κοινό την εντύπωση ότι πρόκειται για μυθιστόρημα.

Υπάρχουν μεγάλες/έντονες διαφορές στην ποιότητα των διηγημάτων. Κάποια κείμενα κεντρίζουν το ενδιαφέρον, κάποια άλλα είναι κοινότοπα ή απλώς ανολοκλήρωτα. Κάποια τέλος δίνουν στον αναγνώστη την αίσθηση ότι τα έχει πρωτοδιαβάσει σε συλλογές αγγλόφωνων πεζογράφων. Αν και όλα τα διηγήματα είναι καλογραμμένα, σε αρκετά από αυτά την τελευταία στιγμή η συγγραφέας αποφεύγει να εμβαθύνει στη λογική των αφηγούμενων γεγονότων, ή να ξεγυμνώσει τους χαρακτήρες, κι έτσι όλα μένουν σε ένα μάλλον επιφανειακό επίπεδο.

Αρκετά από τα κείμενα έχουν έντονα κλισέ, όπως η Μεσοποταμία και το Φθινόπωρο στο Φρίουλι, σε βαθμό που οι ήρωες μοιάζει να έχουν ξεπηδήσει από τα λαμπερά περιοδικά λάιφστάιλ της προηγούμενης δεκαετίας.

Η γενικότερη εντύπωσή μου, εντούτοις, για τη Λαμπερή μέρα είναι αμφίσημη. Αφενός εκτιμώ την ποιότητα της γραφής και την προσπάθεια της συγγραφέως να δώσει κάτι σύγχρονο στο αναγνωστικό κοινό της. Η παράθεση όμως καταστάσεων, γεγονότων, ή τοπονυμιών που υποτίθεται ότι είναι ανοίκεια στον Έλληνα αναγνώστη δεν καθιστά αυτομάτως ένα βιβλίο καλό--ιδίως όταν ένας συγγραφέας μοιάζει να το κάνει συστηματικά ως εάν να ήταν αυτοσκοπός.

Ομολογώ πάντως ότι προτιμώ το στυλ των διηγημάτων της Μιχαλοπούλου, με τον συνειδητά κοσμοπολίτικο κι εξωστρεφή χαρακτήρα τους, από την πρόσφατη μόδα συλλογών όπως αυτή του Οικονόμου, όπου η συγγραφική επιτήδευση φτάνει στα άκρα, και όπου η μόνη δικαίωση του εγχειρήματος έγκειται στο πόσο φτωχοί και καταφρονεμένοι είναι οι ήρωες.

Athens Prize for Literature 2012

Ανακοινώθηκε η 'μεγάλη λίστα' των εληνικών βιβλίων για το Athens Prize for Literature 2012. 

Το 45% των προτεινόμενων τίτλων ανήκει στις Εκδόσεις Μεταίχμιο. Να υποθέσω ότι το κύριο λογοτεχνικό κριτήριο της επιτροπής ήταν ότι ήρθε η σειρά του συγκεκριμένου οίκου για βραβείο;